Gwiazdy zmienne

Gwiazda zmienna to gwiazda, która zmienia w sposób znaczący swoją jasność. Ogólnie rzecz biorąc, każda gwiazda wykazuje drobne fluktuacje jasności, ale są one w większości przypadków praktycznie niezauważalne – na przykład jasność Słońca zmienia się o ok. 0,1% w 11-letnim cyklu.

galaktyka NGC 4414

Spiralna galaktyka NGC 4414 zawiera wiele gwiazd zmiennych - cefeid - których oscylacje umożliwiają astronomom oszacowanie ich odległości. Galaktyka ta posiada wiele cech charakterystycznych dla galaktyk spiralnych - grube wstęgi pyłu, centralny obszar z licznymi starymi, czerwonymi gwiazdami, wirujące spiralne ramiona z młodymi, niebieskimi gwiazdami. Autor: NASA

Zidentyfikowania pierwszej gwiazdy regularnie zmiennej dokonano jeszcze w epoce przedteleskopowej. W 1596 roku David Fabricius zauważył okresowe znikanie gwiazdy omicron Ceti (nazwanej później Mira, od miraculous – cudowny). Obserwowano wówczas także dwie jasne supernowe, w 1572 i 1604. Zjawiska te dowiodły, że sfera gwiazd stałych nie jest niezmienna, jak sądzono od czasów starożytnych. W ten sposób odkrycie zmienności gwiazd przyczyniło się do "rewolucji kopernikańskiej" na przełomie XVI i XVII wieku.

W roku 1786 znano dwanaście gwiazd zmiennych, między innymi pierwszą gwiazdę zaćmieniową – Algola. Poprawne wyjaśnienie jego zmienności podał w 1784 John Goodricke. Od połowy XIX wieku liczba znanych zmiennych wzrastała coraz szybciej, szczególnie po 1890, gdy możliwe stało się badanie gwiazd metodą fotograficzną. W 1875 znano już 143 zmienne, w 1903 – 700, w 1926 – 2900, w 1947 – 11 tys. Najnowsza edycja Ogólnego Katalogu Gwiazd Zmiennych (General Catalogue of Variable Stars) z 2003 roku wymienia blisko 40 tys. zmiennych w naszej Galaktyce, 10 tys. w innych galaktykach oraz kilkanaście tysięcy gwiazd podejrzewanych o zmienność. Ze względu na przyczynę zmian blasku, gwiazdy zmienne dzielą się na dwie główne grupy: gwiazdy zmienne fizycznie oraz gwiazdy zaćmieniowe. Gwiazdy zmienne fizycznie to gwiazdy, których jasność zmienia się na skutek procesów zachodzących wewnątrz samej gwiazdy. Wśród nich wyróżnia się typy:

- gwiazdy zmienne typu Mira ceti

- cefeidy

- gwiazdy zmienne typu W Virginis

- gwiazdy zmienne typu RR Lyrae

- gwiazdy zmienne półregularne

- gwiazdy zmienne nieregularne

- gwiazdy zmienne typu delta Scuti

- gwiazdy zmienne typu ZZ Ceti

- gwiazdy zmienne wybuchowe


Przyczyną zmienności gwiazd zaćmieniowych jest jakieś ciało fizyczne, które (cyklicznie) zasłania światło dochodzące od gwiazdy. Najczęściej jest to druga gwiazda, tworząca z tą pierwszą układ podwójny. Do tej grupy gwiazd zmiennych należą:

- gwiazdy zmienne typu Algola

- gwiazdy zmienne typu W UMa

- gwiazdy zmienne typu beta Lyrae


Czasem gwiazdy są tak blisko siebie, że następuje między nimi przepływ materii i utworzenie wokół jednej z nich dysku akrecyjnego. Wtedy możemy mieć do czynienia z tzw. nową, zmieniającą swój blask przez cykliczne rozbłyski.

Linki zewnętrze:
Amerykańskie Towarzystwo Obserwatorów Gwiazd Zmiennych (en)
General Catalogue of Variable Stars (en)

Odsłony: 5003